پيترو دلا واله ( مترجم : شعاع الدين شفا )
مقدمهء مترجم 15
سفرنامه پيترو دلا واله ( قسمت مربوط به ايران ) ( فارسى )
عازم ايران شد ، و از طريق همدان و گلپايگان به اصفهان رفت . و او اين سفر را طى اولين نامهء خود از اصفهان ، كه تاريخ آن 17 مارس 1617 ميلادى است ، به تفصيل بيان مىكند . چون شاهعباس آن موقع در اصفهان نبود ، و در فرحآباد واقع در كنار درياى خزر به سر مىبرد ؛ جهانگرد ايتاليايى بعد از مدتى اقامت در اصفهان ، در ژانويهء 1618 ، مطابق با محرم 1027 هجرى قمرى ، از راه كوير و فيروزكوه به مازندران رفت و در كاشان گرفتار ماجرايى شد كه به تفصيل به شرح آن مىپردازد و سرانجام در شهر « اشرف » شاهعباس او را به حضور پذيرفت و مذاكراتى ميان آنان جريان يافت كه نويسنده با دقت هرچه تمامتر شرح مىدهد . شاهعباس از همان وهلهء اول با جهانگرد ايتاليايى با مهربانى بسيار رفتار مىكند و همين امر باعث مىشود كه او مدتها در دربار ايران بماند و در سفر و حضر شاه را همراهى كند . پيترو دلاواله به طورى كه خود توضيح مىدهد ، از سفر به ايران دو مقصود داشت : يكى اينكه در يك لشكركشى نظامى عليه تركهاى عثمانى شركت كند و تا سرحد امكان ، انتقام بدرفتارىهايى را كه آنان نسبت به مسيحيان روا مىداشتند بگيرد و ديگر اينكه اسبابى فراهم سازد تا مسيحيان مقيم عثمانى ، كه در وضع بدى به سر مىبردند ، به ايران ، كه نسبت به اتباع مسيحى خود در كمال مهربانى و رأفت رفتار مىكرد ، مهاجرت كنند و در حقيقت رفتار عالى شاهعباس با ارامنه و ساير مسيحيان و آزادى كاملى كه آنان در به جاى آوردن آداب و رسوم مذهبى خود داشتند چنان اين جهانگرد را تحت تأثير قرار مىدهد كه او در اين باره زبان به تعريف و تمجيد از شاه ايران مىگشايد و از شاهزادگان كشورهاى غرب كه علىرغم همكشى و همخونى ، نسبت به آزار و شكنجهء مسيحيان مقيم عثمانى بىاعتنا بودند ، انتقاد مىكند و در اين راه آنقدر تند مىرود كه سانسور وقت در موقع چاپ كتاب مانع از انتشار آن قسمت از نامهها مىشود . بارى ، جهانگرد ايتاليايى به معيت شاهعباس عازم اردبيل مىشود ، تا از نزديك شاهد جنگهاى خونين ايران و عثمانى باشد ، و داستان فتح ايرانيان را در اين جنگ به تفصيل بيان مىكند . بعد از خاتمهء جنگ ، پيترو دلاواله كه گرفتار بيمارى سختى شده بود ، ( بر حسب آنچه خود او شرح مىدهد مىتوان استنباط كرد بدون شك اين بيمارى مالاريا بوده است كه در موقع اقامت در فرحآباد مازندران عارض او شده بود ) به اصفهان مراجعت مىكند و آنجا در اثر معالجات مداوم و استراحت بهبود مىيابد .